Η προετοιμασία και η κήρυξη της επανάστασης του 1878

του Νίκου Χρ. Κάκαλου

Η προετοιμασία της επανάστασης

Κατά το τέλος του 1877 τα Μακεδονικά βουνά είχαν γεμίσει από “λησταντάρτικες” ομάδες, όπως τις χαρακτήρισαν τα ελληνικά προξενεία. Χτυπιόταν με τις άτακτες ομάδες Τουρκαλβανών και Καρκασίων, που λυμαίνονταν τη Θεσσαλία, Ήπειρο και Μακεδονία, καθώς είχε χαλαρώσει η τουρκική διοίκηση. Τότε επισπεύστηκε η οργάνωση εθελοντικών σωμάτων και η συλλογή οπλισμού και εφοδίων, για να σταλούν στις υπόδουλες περιοχές και να αποτελέσουν τους πυρήνες επαναστατικών κινημάτων. Το κράτος επίτηδες είχε αφήσει νωρίτερα την οργάνωση σε ιδιώτες, που ίδρυσαν τα σωματεία “Αδελφότης”, ¨Εθνική άμυνα” και ενώθηκαν στην ¨Κεντρική Επιτροπή”, με πρόεδρο το νομομαθή Παύλο Καλλιγά και ταμία το μεγαλοεπιχειρηματία Μιχαήλ Μελά, πατέρα του Παύλου Μελά. Για τη Μακεδονία δημιουργήθηκε στα πλαίσια της Κεντρικής Επιτροπής η “Μακεδονική Επιτροπή” που ψυχή της ήταν ο Στέφανος Δραγούμης. Παράλληλα και τοπικοί σύλλογοι Κρητών-Ηπειρωτών-Θεσσαλών και Μακεδόνων οργάνωναν στην Αθήνα δημόσιες συγκεντρώσεις και προέτρεπαν σε κινητοποίηση.

Παράλληλα ο ακαταπόνητος και αποτελεσματικός πρόξενος στη Θεσσαλονίκη Κωνσταντίνος Βατικιώτης, σε συνεργασία με το Μητροπολίτη Ιωακείμ, το σε λίγο Πατριάρχη Ιωακείμ Γ, καθώς και οι πρόξενοι Μοναστηρίου Πέτρος Λογοθέτης και οι υποπρόξενοι Σερρών Ιωάννης Παπακωστόπουλος και Καβάλας Αρ. Παπαδόπουλος, είχαν οργανώσει ένα πυκνό δίκτυο αγγελιοφόρων και πληροφοριών, που τους συνέδεε με τους “λησταντάρτες” και τους προκρίτους. Με τις αναφορές τους έδιναν πλήρη περιγραφή της κατάστασης.

Κωνσταντίνος Βατικιώτης (1830-1881), γενικός πρόξενος της Ελλάδος στη Θεσσαλονίκη, την περίοδο 1866-1881

Με βάση αυτές τις πληροφορίες, όσον αφορά τη Μακεδονία, καταρτίστηκε σχέδιο εξέγερσης. Σύμφωνα με το σχέδιο ένα μεγάλο σώμα θα αποβιβαζόταν από τη θάλασσα στον Όλυμπο και θα κήρυττε εκεί την επανάσταση. Έπειτα διαβαίνοντας τον Αλιάκμονα θα κατευθυνόταν προς Μελενίκο. Παράλληλα θα ενισχυόταν από την ξηρά κίνημα στην Κοζάνη-Καστοριά. Σχεδιαζόταν ακόμη απόβαση στο Σταυρό Χαλκιδικής και στις εκβολές του Στρυμώνα. Γι’ αυτούς τους σκοπούς η Κεντρική Επιτροπή είχε ναυλώσει τα ατμόπλοια “Ύδρα” και “Βυζάντιον”.

Η κήρυξη της επανάστασης – Το Λιτόχωρο έδρα της

Από αυτά τα σχέδια μόνο η απόβαση στον Όλυμπο πραγματοποιήθηκε. Η Κεντρική Επιτροπή κάτω από πίεση χρόνου, καθώς προμηνυόταν το τέλος του Ρωσοτουρκικού πολέμου με λύσεις σαν αυτές που φάνηκαν στη συνδιάσκεψη της Κων/πολης, είχε εκλέξει ως αρχηγό “της εις Όλυμπον στρατείας” το Χαλκιδικιώτη λοχαγό Κοσμά Δουμπιώτη και ειχε στρατολογήσει 550 εθελοντές από την περιοχή Αταλάντης, όπου είχαν εγκατασταθεί απόγονοι Μακεδόνων αγωνιστών του ‘21 και του ‘54.

Ο λοχαγός Κοσμάς Δουμπιώτης

Τη νύχτα 15-16 Φεβρουαρίου 1878 το σώμα αποβιβάστηκε στην Πλάκα Λιτοχώρου. Ειδοποιημένοι οι Λιτοχωρίτες είχαν ανάψει φωτιές στην παραλία για σύνθημα. Πρώτος τους υποδέχτηκε ο ψαράς Βασίλειος Λαλούμης και ο Δημήτριος Κυπαρισσάς ή Μπουζιάλας (μαρτυρία Κώστα Παπαδημητρίου ή Βρωμεριώτη).

Εδώ θα παραχωρήσω το λόγο στον Ιδομενέα Στρατηγόπουλο, νεαρό αγωνιστή και πολεμικό ανταποκριτή, για να μας περιγράψει τις σκηνές που επακολούθησαν.

Γράφει: “….. και ήτο συγκινητικότατον το θέαμα, ότε ώρας τινάς μετά την αποβίβασίν μας, έσπευσαν μετά πλήθους φορτηγών ζώων οι κάτοικοι του Λητοχώρου εις υποδοχήν ημών. Και είδον νέους, εφήβους, ομηλίκους μου τότε, συνοδέυοντας γηραιούς γονείς, οι οποίοι έτρεχον εις την από του χωρίου προς την παραλίαν κατωφέρειαν δια να φιλήσουν τα όπλα και τα πολεμοφόδια, τα οποία εκομίζομεν προς αυτούς, όπως διεκδικήσουν δι’ αυτών την ελευθερίαν των. Οποία μέθη πατριωτισμού και αισθήματος, οποία φρενίτις εθνικής εξάρσεως…… “ κ.α.τ.

Τα εφόδια, σε 500 κιβώτια και 2000 εμπροσθογεμή όπλα, αποθηκεύτηκαν στο μετόχι του Αγίου Διονυσίου, το γνωστό ως Σκάλα. Το μεσημέρι μπήκαν στο χωριό και οι αντάρτες Καλόγηρος, Νταβέλης και οι Λιτοχωρίτες Γκατζάρας και Μήτρος Μέγας, που δρούσαν νωρίτερα προστατεύοντας τους χριστιανούς από τους Γκέκηδες και τους Κιρκάσιους. Τους είχε υπό τις διαταγές του ο επίσκοπος Κίτρους Νικόλαος Λούσης και τους είχε στείλει εκείνες τις μέρες στην περιοχή.

Κατέφθασαν εντωμεταξύ στο Λιτόχωρο και οι αντιπρόσωποι από σαράντα χωριά της ευρύτερης περιοχής. Εξέλεξαν το Λιτοχωρίτη πρόκριτο Ευάγγελο Κοροβάγγο πρόεδρο της Προσωρινής Επαναστατικής Κυβέρνησης της Μακεδονίας και όρισαν ως έδρα της το Λιτόχωρο, παρόλο ότι ο Κοροβάγγος και οι άλλοι Λιτοχωρίτες πρόκριτοι πρότειναν ως έδρα τη Μονή Πέτρας, ως πιο ισχυρή θέση.

Αργότερα η κυβέρνηση συμπεριέλαβε και τον Κίτρους Νικόλαο Λούση, που είχε και αυτός προετοιμάσει το έδαφος της επανάστασης, και του ανέθεσε τη διεύθυνση των επαναστατικών ενεργειών στην επαρχία του.

Αμέσως η προσωρινή Κυβέρνηση εξέδωσε την Προκήρυξη της Επαναστάσεως

Εν Λητοχωρίω Ολύμπου τη 19 Φεβρουαρίου 1878

Η προσωρινή Κυβέρνησις της Μακεδονίας

Ευάγγελος Κοροβάγγος, πρόεδρος, Α. Αστερίου, Γ.Β. Ζαχαριάδης, Νικηφόρος, ιερομόναχος, Ιωάννης Γ, Βεργίδης, Αθαν. Γεωργίου, ιερεύς, Ιωάννης Νικολάου.

Ένα Λιτοχωρίτικο καΐκι απόπλευσε από τον Άγιο Θεόδωρο, παρά τη θαλασσοταραχή που επικρατούσε κι έφερε την προκήρυξη στο Βατικιώτη, για να την επιδόσει στα εφτά προξενεία των Μ. Δυνάμεων που είχαν έδρα στη Θεσσαλονίκη.

“ΤΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1878 ΚΑΙ Ο ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΚΟΡΟΒΑΓΚΟΣ” του Νίκου Χρ. Κάκαλου, 1992

Δήμος Λιτοχώρου, Σειρά Μελέτες κι έρευνες

Η σημαία της Επανάστασης του Ολύμπου.